دورهء برده دارى منتهى شد ؟ چه تضاد درونى در داخل جامعه به وجود آمد و ريشهء آن تضاد چيست ؟ فرض اين است كه منافع خصوصى در كار نبود . شما مىگوييد كه هميشه ابزار توليد روابط خاص توليدى را اقتضا مىكند و روابط خاص توليدى يك روبناى خاصى را اقتضا مىكند . بعد مىگوييد ابزار توليد كه تكامل پيدا مىكند ، اين روابط توليدى ديگر قادر نيست با اين ابزار توليد هماهنگى داشته باشد ، ناچار بايد روابط توليدى عوض بشود ، مثل لباس تنگى مىشود به تن بچه‌اى كه رشد كرده است : يك بچه‌اى كه امروز لباسى دارد ، سال ديگر كه اندامش رشد مىكند ديگر آن لباس به تن او نمىرود ، بايد آن لباس عوض بشود . خوب ، شما دربارهء دوره‌هاى ديگر مىتوانيد اين حرف را بزنيد ولى دربارهء دورهء اشتراك اوليه بسيار مشكل است ، چرا ؟ چون در آن وقت روابط توليدى به صورت اشتراك بود ، در اثر تكامل ابزار توليد ، ديگر روابط اشتراكى براى اين كار كوچك بود ، يعنى ابزار توليد اقتضا مىكرد كه آن روابط اشتراكى را دور بيندازيم . آيا مىشود يك نفر سوسياليست اين حرف را قبول كند كه - ولو در ادوار اوليه - مالكيت اشتراكى با ابزار توليد تضاد پيدا كند و مانعى در راه تكامل ابزار توليد باشد كه بعد مالكيت اختصاصى بيايد مشكل را حل كند ؟ چرا ؟ به خاطر اينكه به قول شما تمام بدبختيها از مالكيت اختصاصى پيدا شده است . در انواع مالكيتهاى اختصاصى اين حرف را مىشود زد : نوعى مالكيت اختصاصى وجود دارد مثل بردگى كه تا يك مدتى مىتواند حاكم باشد ، بعد به قول شما ابزار توليد تكامل پيدا مىكند ، ديگر مالكيت نمىتواند به آن شكل وجود داشته باشد ، به شكل ديگرى درمىآيد . آن هم باز يك مدتى هست ، ابزار توليد تكامل پيدا مىكند ، اين هم ديگر نمىتواند باشد ، مالكيت به شكل ديگرى در مىآيد و در نهايت امر سوسياليسم پديد مىآيد . ولى ما در دورهء اول بايد قبول كنيم كه آن دورهء اشتراك اوليه ( سوسياليسم اوّلى ) فقط با همان ابزار توليد ناقص سازگار بود ؛ ابزار توليد كه تكامل پيدا كرد ، اشتراك و زندگى اشتراكى ( يعنى اين بهترين خصيصهء بشر ) كه همه با هم هماهنگ باشند ، با يكديگر برادر باشند و روابط صفا و صميميت و برادرى و برابرى برقرار باشد ، مانع كار بود . اين هيچ قابل تصور نيست . - البته اينها ملاك ارزش را در پيشرفت يا پسرفت‌هاى جامعه اشتراك يا عدم اشتراك نمىدانند ، يعنى مىگويند اصلًا ملاك ارزش ( تكامل يا تنزل ) براساس توليد است يعنى پيشرفت توليدى است . استاد : مىدانم پيشرفت توليدى است . شما مىگوييد كه ابزار توليد تكامل پيدا كرد ، چون تكامل پيدا كرد ناچار روابط توليدى موجود ديگر وافى نبود . چرا اصلًا رابطهء اشتراكى بايد وافى نباشد ؟ چه